За рутата

Шема на рутата „Патот на мајсторите, капиталот и идеите“ со градовите и постојките

Маршрутата раскажува за просторот на Крива Паланка, Кратово, Ќустендил и Дупница како за една жива земја, низ која со векови луѓе, знаења, занает и трговија минуваат наспроти политичките и административните граници. Богатите рудни наоѓалишта на Кратово и на Осоговскиот крај создаваат силни традиции во рударството, металургијата и занаетите, а трговските патишта меѓу Македонија и Бугарија пренесуваат не само стока и капитал, туку и идеи, уметнички влијанија, просветни вредности и културни практики. Знаењето се предава во чаршиите, во манастирите и во работилниците на мајсторите.

Старите патишта низ Осогово, низ клисурата Егри дере, ги поврзуваат градовите од двете страни на границата. По нив се пренесуваат градежни зафати, архитектонски решенија и занаетчиско знаење, кои и денес се гледаат во сличните камени мостови, храмови, ханови и преродбенски куќи. Мајстори градители од Кривопаланечко работат и во Бугарија — во Софија работеле на Сметната палата, Централните минерални бањи, хотелот „Славјанска беседа“ и Софискиот театар. Рудниците на Кратово, Крива Паланка и Ќустендилско се дел од еден заеднички стопански систем, а првото пишано спомнување на Кратово е во дубровничките трговски договори од XIV в. По истите трговски патишта во XVIII и XIX в. се шират богослужбени книги, ракописи, учебници и преродбенски идеи.

Маршрутата не е само низа историски објекти: таа покажува како просторот од двете страни на границата се обликува од трудот, знаењето и претприемливоста на своите луѓе. Запирките се групирани по три патеки: на мајсторите, на капиталот и на идеите.

Постојките

1. Историски музеј – Дупница

Музејската дејност во градот започнува во 1911 г. со археолошкото друштво „Царичина“, чии материјали подоцна преминуваат во читалиштето. Во 1954 г. се отвора куќата-музеј „Станке Димитров – Марек“, а во 1984 г. — „Васил Демиревски – Жељо“. Денешниот музеј е основан на 8 мај 1992 г. со одлука бр. 93 на Општинскиот совет и има одделенија „Археологија“, „Етнографија“, „Историја на Бугарија XV–XIX в.“ и „Нова и најнова историја“. Неговите фондови надминуваат 8400 музејски единици. Зградата — поранешниот Дом на младината — е позната како првата градба од ваков вид со обесена конструкција.

Дупница · Адреса: ул. „Христо Ботев“ бр. 33 · Слободен влез · пон–пет 10:00–⁠18:00, саб 10:00–⁠16:00 · 30 минути – 1 час.

2. Изложбена сала „Џамијата“

Во центарот на градот е единствената зачувана од тринаесетте џамии што Дупница ги имала пред Ослободувањето. Повеќето истражувачи ја датираат на крајот на XV – почетокот на XVI в. Зградата е речиси квадратна, со површина од 300 м², со голем столбест трем — тројна аркада со острилести лаци — и со помала градба, турбе, во аголот. Внатре се гледаат михраб со мукарнаси и купола, а минарето е урнато. Десно од порталот се вградени гранитни блокови, веројатно христијански надгробни плочи, на една од кои е врежана Голгота со знакот IC XC NHKA. Зградата е споменик на културата од 1968 г.; денес е изложбена сала.

Дупница · Адреса: ул. „Иван Вазов“ бр. 19 · Слободен влез со ограничувања · пон–пет 10:00–⁠18:00, саб 10:00–⁠16:00 · 30 минути.

3. Околиската куќа

Галеријата ја зафаќа зградата позната како Околиска куќа. Била прво бариерница, потоа конак. Прогласена е за споменик на културата и архитектурата во 1972 г. Во 1979 г. Националниот институт за споменици на културата во Софија изработува проект за реставрација и приспособување на зградата, изведен во 1981–⁠1986 г. Оттогаш во зградата се одржуваат изложби, претставувања на книги и поетски вечери. Во галеријата „Околиска куќа“ се изложени сликарство, акварел, графика и скулптура на истакнати уметници од регионот и од државата, а свои изложби тука покажал и Националниот историски музеј.

Дупница · Адреса: ул. „Иван Вазов“ бр. 21 · Слободен влез со ограничувања · по договор за водич · пон–пет 10:00–⁠18:00, саб 10:00–⁠16:00 · 30 минути.

5a. Куќа-музеј „Димитар Пешев“

Куќата-музеј е заеднички проект на Општина Ќустендил и на Сојузот на бугарските Евреи во Израел, остварен од август 2002 до март 2003 г. Постојаната поставка со оригинални предмети, фотографии и факсимили раскажува за настаните од март 1943 г. и за заслугите на Димитар Пешев и на ќустендилците Асен Суичмезов, Владимир Куртев, Иван Момчилов и Петар Михалев за спасувањето на Евреите во Бугарија. Личните предмети се подарени од потомците на спасителите, а кабинетот е обновен со предмети од Народното собрание. Во „Патот на идеите“ куќата е моралната врвна точка: таа раскажува за луѓе што го ставиле човечкиот живот над идеолошката диктатура.

Ќустендил · Адреса: ул. „Цар Симеон I“ бр. 11 · Ограничен пристап · среда – недела · 30 минути.

5b. Уметничка галерија „Владимир Димитров – Мајсторот“

Галеријата го носи името на сликарот Владимир Димитров – Мајсторот. Основана е во 1959 г., а од 1972 г. зафаќа зграда изградена специјално за неа. Тука е главната и најголема збирка на негови дела, подредена како постојана поставка. Покрај тоа, галеријата чува и периодично прикажува дела на Стојан Венев, Кирил Цонев, Морис Бенционов, Никола Мирчев и Асен Василиев. Секоја година во октомври ги отвора салите за завршната фаза на Меѓународниот пленер „Св. Лука“. Во своите слики Мајсторот ги црта земјата и луѓето од регионот: селото, природата и вековните народни традиции, заеднички за Осогово и околните долини.

Ќустендил · Адреса: ул. „Патријарх Евтимиј“ бр. 20 · Ограничен пристап · секој ден · 30 минути.

5c. Дервишката бања

Дервишката бања е добро зачувана османлиска градба во центарот на денешниот град. Изградена е во 1566 г., последната година од владеењето на Сулејман Величествениот. Била дел од ансамбл во центарот на поранешната дервишка маала, заедно со џамијата „Каја бег“, дервишката чешма и текето на редот на скитачките дервиши. Прогласена е за споменик на културата во Националниот архитектонско-археолошки резерват „Пауталија – Велбажд – Ќустендил“. Лековитите минерални извори привлекуваат трговци, патници и кервани, а бањата покажува како патувачките мајсторски дружини го шират градежното знаење — куполни конструкции, водоводи и греење со минерална вода.

Ќустендил · Адреса: ул. „Цар Иван Шишман“ бр. 2 · Само однадвор · секој ден · 10 минути.

6. Мајорската куќа

Куќата е од 1870 г. и во неа живеел мајорот Јосиф Ангелов (1857–⁠1913). Се одликува со богато украсена фасада свртена кон дворот; влезот е ниша, оградена со два гранитни столба и лак. Двокатната симетрична преродбенска куќа има полувкопан приземен дел и кат со подигнат ќошк, одделен со низок даскен парапет. Во 1969 г. е реставрирана од Националниот институт за споменици на културата и долго време во неа била етнографската поставка на Регионалниот историски музеј. Кон крајот на 1990-тите е вратена на наследниците и преминува во приватни раце. Денес дел од имотот е ресторан „Мајорска куќа“.

Ќустендил · Адреса: бул. „Цар Освободител“ бр. 83 · Само однадвор · секој ден · 15 минути.

7a. Границката куќа

Куќата му припаѓала на Христо Границки, имотен ќустендилски трговец. Според планот и композицијата, според уредувањето на фасадата и според целокупниот архитектонски стил, се датира во средината на XIX в. Во приземјето има дуќан, а на катот — декоративен таван. Меѓу Границката и Лекарската куќа има заеднички двор — двете куќи формираат ансамбл што најдобро се гледа одозгора. Куќата не е отворена за посетители и се разгледува однадвор.

Ќустендил · Адреса: ул. „Трговска“ бр. 11 · Не е отворена за посетители · 10 минути.

7b. Лекарската куќа

Куќата му припаѓала на Ивчо Христов Хеким и меѓу ќустендилци е позната како Лекарската куќа. Градена е во 50-тите години на XIX в. од камен, дрво и варов малтер во карактеристична сивосина боја. Се состои од камено приземје со двокрилна надворешна врата, спицерија (аптека) кон уличната фасада и кат со силно истакнати еркери над влезот. Југозападната соба во приземјето се загрева со џамал. Таваните на ќошкот и на горните соби се украсени со стилизирани геометриски мотиви — сонце, светско дрво, асма-таван — а во аглите има триаголни пандативи со претстави на двоглави орли.

Ќустендил · Адреса: ул. „Трговска“ бр. 13 · По договор · во текот на денот · 20 минути.

8. Емфиеџиевата куќа

Куќата е изградена во 1874 г. за Христо Лазов – Казанџијата, првомајстор во еснафското здружение, доселеник од Штип. Ја наследува неговиот зет Никола Емфиеџиев, кој тргува со емфие (мелен тутун за шмркање) — оттаму доаѓа името на куќата. Куќата е еднокатна, П-образна, со полувкопани зимници и дворови, оградени со масивни камени ѕидови. Има застаклена предсоба, голем салон за гости, мал салон за попладневни посети, спална соба, дневна соба и кујна со трпезарија. За време на Руско-турската ослободителна војна во две од собите бил сместен штабот на IV улански Харковски полк. Денес куќата е музеј со поставка „Градски живот и култура“; од 1974 г. е споменик на културата од локално значење.

Ќустендил · Адреса: ул. „Гороцветна“ бр. 24а, кв. „Лозенец“ („Баглак“) · Слободен влез · вторник – сабота · 40 минути. Повеќе за објектот.

9. Средновековна црква „Св. Ѓорги“, Колуша

Црквата е во југозападниот дел на градот, во маалото Колуша (средновековното село Коласија). Изградена е на почетокот на XI в. и е најстарата зачувана средновековна црква во Југозападна Бугарија. Внатре се откриени фрески од почетокот на XII в., од XV–XVI в. и од XIX в. Планот е крстокуполен, речиси квадратен (10 × 8,70 м), од т.н. царски тип, а ѕидањето е во техника на скриена тула — однадвор секој втор ред тули е скриен под малтерот. Покрај храмот има музејска зграда со преродбенски фрески и црковни предмети. Заедно со Рилскиот и Осоговскиот манастир, црквата ја чува заедничката вера и културниот идентитет на двете страни на границата. Црквата е национален споменик.

Ќустендил · Адреса: ул. „Колуша“ бр. 1 · Слободен влез · среда – недела · 30 минути.

10. Старата чаршија на Крива Паланка

Чаршијата го достигнува својот процут во Преродбата, во XIX в., кога брои околу 250 дуќани. Најраспространети се занаетите на абаџиите, кројачите, седларите, чизмарите, грнчарите, оружарите, ковачите и железарите; има уште месари, ханови и кафеани, берберини, халваџии, кожуфарџии, бојаџии и мноштво пекарници за кривопаланечкиот симит. Најпознати се трговците Хаџи Стефан Младенов и Хаџи Маџо, кои тргуваат со Цариград, Солун, Софија и Лајпциг. Со времето занаетите замираат; денес се останати малку кројачки, берберски и чизмарски работилници. Зачуваниот распоред — тесна улица и долепени една до друга градби — сѐ уште го чува обликот на трговско-занаетчиската чаршија.

Крива Паланка · Адреса: ул. „Св. Јоаким Осоговски“ · Слободен пристап · во текот на денот · 30 минути.

11. Градски музеј – Крива Паланка

Градскиот музеј е основан во 2006 г. и се наоѓа во една од најстарите згради во општината (1926–⁠1927 г.). Неговата збирка надминува 3500 експонати од етнологијата, археологијата, историјата, историјата на уметноста, нумизматиката и техничката култура на Кривопаланечкиот крај. Етнолошката поставка од 2011 г. е целосно преработена во 2016–⁠2018 г. и прикажува селски и градски живот од крајот на XIX до средината на XX в.; историската е од 2006 г., а археолошката — од 2013 г. Музејот има галерија, сувенирница и библиотека и нуди аудио-тури на неколку странски јазици. Градби од Преродбата во градот речиси не се зачувани, затоа тука таа епоха е прикажана со оригинални предмети и копии.

Крива Паланка · Адреса: ул. „Св. Јоаким Осоговски“ бр. 134 · По договор · 08:00–⁠16:00 · 40 минути.

12. Градска црква „Св. великомаченик Димитриј“

Црквата е изградена во 1833 г. со напори на првенците и хаџиите; ктитор е Давид Јереј, син на св. Јоаким Крчовски. Истата година во нејзиниот двор е отворено училиште, од кое потекнува првото градско училиште; негов прв учител е Иван Петров од Кратово. Во 1869–⁠1870 г. се отвора првото девојачко училиште „Мајка“. Пред црквата, во Ангеровата куќа, дејствувало келијно училиште, спомнато во документи од 1817 г., во кое предавал Јоаким Крчовски. Црковно-училишната општина — еден вид народен парламент — се собирала тука. Во дворот е гробот на Јоаким Крчовски, првиот македонски просветител. Над храмот минува патеката „Стара вада“, поврзана со легендата за „биволската кожа“.

Крива Паланка · Адреса: ул. „Јане Сандански“ бр. 23 · Слободен влез · во текот на денот, по договор за водич · 30 минути.

13. Осоговски манастир „Св. Јоаким Осоговски“

Манастирот е основан во XII в. и е едно од најважните православни духовни и културни средишта во регионот. Со векови бил центар на писменост, книжевност и образование, а поради својата положба бил важно засолниште за патници, трговци и аџии од двете страни на денешната граница. По ракополагањето, Јоаким Крчовски, еден од најзначајните македонски просветители на Преродбата, предава во келијното училиште на манастирот и станува монах по смртта на жена си. Неговите пет книги на говорен јазик се отпечатени со поддршка на кривопаланечките првенци. Во 2022 г. е канонизиран; неговиот саркофаг е во големата манастирска црква. Храмовниот празник на манастирот е на 29 август.

Крива Паланка · Адреса: с. Варовиште · Слободен влез · во текот на денот · 30 минути. Повеќе за објектот.

14. Валавицата во Станци

Во минатото во селото, на околу 7 км од Крива Паланка, имало неколку валавици и водени воденици. Денес останала само една — на повеќе од сто години и меѓу последните во државата. Во неа волнените ќебиња (јамболии), килимите и рачно ткаените платна се валаат по природен пат: водата слободно паѓа од буков олук во корито, каде го врти текстилот. Водата доаѓа од реката Козја. Занаетот го продолжува Томе Јакимовски, кој го наследил од дедо си Благоја и од таткото Владимир; му помагаат сопругата Јасминка и помладиот син Антонио. Тоа е „мокра“ валавица; некогаш имало и „суви“, само за валање волнено сукно (клашни). Покрај неа се семејната водена воденица и летна куќа за гости.

Крива Паланка · Адреса: с. Станци · Слободен влез · во текот на денот, по договор за водич · 30 минути.

16. Музеј на градот Кратово

Музејот е основан во 1993 г. и се наоѓа во Сарајската куќа — заштитена градба од втората половина на XIX в., во центарот на градот, на левиот брег на Кратовска (Табачка) Река; под неа е стариот турски затвор. Музејот има етнолошко, археолошко, историско и конзерваторско одделение и чува над 1000 предмети и монети од некогашниот кратовски монетен двор. Од 2005 г. управува и со поставките во Саат-кулата, каде што е постојаната изложба „Кратово низ вековите“, и во кулата Симиќ — за Карпошовото востание од 1689 г. Се грижи и за објектот „Каменните кукли“ кај с. Куклица. Дел од поставката е самата зграда: чардак со доксат над реката, масивни ѕидови и дрвени подови.

Кратово · Адреса: ул. „Св. Ѓорги Кратовски“ б.б. (ул. „Ѓуро Салај“ бр. 4) · По договор · 08:00–⁠16:00 · 30 минути.

17. Куќата на Јосиф Даскалов

Родниот дом на Јосиф Даскалов — учител, револуционер и општественик — е типична стара градска куќа во карактеристичниот кратовски стил. Роден е во Кратово во 1868 г., завршува педагошко училиште во Ќустендил и предава во Кратово, Скопје и на други места. Во 1894 г. се приклучува кон ТМОРО, заколнат од Гоце Делчев, кој го назначува за раководител на Кратовскиот револуционерен реон. Уапсен е во 1897 г.; кога се обидуваат да го принудат да ги открие другарите, тој скока од Радин мост и го повлекува со себе кајмакамот. Осуден е на шест години, казната ја издржува на Родос, амнестиран е во 1902 г. и умира отруен во 1909 г. Куќата е купена и реставрирана од Македонската православна црква; нејзиниот изглед е целосно зачуван.

Кратово · Адреса: ул. „Јосиф Даскалов“ бр. 59 · По договор · во текот на денот · 30 минути.

18. Кулите и мостовите на Кратово

Средновековните кули се едни од најпрепознатливите симболи на Кратово. Изградени се во одбранбен полукруг уште пред османлискиот период, по налог на великодостојникот Константин Дамјанов; сегашниот изглед го должат на работата по нив во XX в. Од првичните 13 останале 6, секоја наречена по својот последен сопственик. Саат-кулата е веројатно од околу 1372 г.; Симиќовата кула е највисока, со 69 камени скалила во внатрешноста на ѕидот; Златковата е од 1365 г.; Крстевата — од околу 1371–⁠1372 г. Каменните мостови го дополнуваат обликот на градот: Чаршискиот мост од 1804 г. е висок речиси 12 м и е на грбот на општината, а Радин мост, од 1833 г., е поврзан со легендата за Рада. Од него скокнал Јосиф Даскалов.

Кратово · Адреса: Старото градско јадро · Мостови — слободен пристап; кули — по договор · кули 08:00–⁠16:00 · 40 минути.

Уште постојки

Саат-кулата е одбранбена кула од XVIII в., приспособена за часовник; некогаш се издигала над околните градби. По Ослободувањето е изградена одново и снабдена со часовнички механизам, по кој Дупничани долго го одмерувале почетокот и крајот на работниот ден. Кулата е квадратна, од речен камен со вар и песок, со по една пукнатина за стрелање на секоја страна. Над каменските ѕидови, дебели до 1 м во основата, е додаден дрвен кат за механизмот. Над покривот е павилјон во вид на четиристрана пирамида со мало ѕвонче со натпис „Виена 1782“. Орелот со раширени крилја пред ѕвончето е прострелан од ловци во 1907 г.

Дупница · Адреса: ул. „Кокиче“ бр. 2 · Само однадвор · во секое време · 30 минути.

Чаршијата е средиште на трговијата, занаетите и на општествениот и културниот живот на Кратово. Прогласена е за културно наследство на Северна Македонија и формира посебен споменички ансамбл на левиот брег на Кратовска Река. Во 2014 г. Општината и Министерството за култура обновуваат пет дуќани. Најмногу дуќани има во XVII в. — околу 350: ковачи, куѓумџии (сребрари), ќурчии, табаци, месари и златари. Тоа е поврзано со рудниците за олово, сребро, злато и бакар, по кои Кратово е познато; за време на Османлиите градот има топилница и монетен двор. Со затворањето на рудниците луѓето се иселуваат, најмногу во ослободена Бугарија. Од 86 дуќани во 1943 г. денес се останати 49.

Кратово · Адреса: ул. „Питу Гули“ и ул. „Партизанска“ · Слободен пристап · постојано · 30 минути.