За рутата

Шема на рутата „Алафранга – Европскиот дух дома“ со градовите и постојките

Во XIX и почетокот на XX век Ќустендил, Дупница, Крива Паланка и Кратово се природен мост меѓу Ориентот и Европа. По трговските патишта, заедно со стоки и занаети, доаѓаат нови архитектонски идеи, мебел, мода и начин на живот. Така се појавува стилот „алафранга“ — стремеж кон европската култура без одрекување од месните традиции. Секоја куќа раскажува за семејства што живееле меѓу две култури: тие ги задржуваат месните обичаи и ги прифаќаат европските претстави за удобност, естетика и општествен углед.

Особеното на маршрутата е што овие влијанија се преплетуваат од двете страни на границата. Архитектурата и тука, и таму е во ист дух — на отвореност, претприемчивост и културна размена, и затоа домовите се сведоштво за заедничката историја на регионот. Маршрутата раскажува како европското навлегува во животот низ самиот дом, а не преку тврдини, цркви или занаети.

Алафранга (турски, од италијанското alla franca — „на француски, т.е. европски, начин“) е декоративната ѕидна ниша на возрожбенската градска куќа: засводена, често со дрворезбан гребен, изрисувана со цвеќиња, вази или глетки од европски градови. Во поширока смисла зборот означува европска мода што во XIX век навлегла во балканскиот дом, наспроти „алатурка“ — ориенталскиот манир.

Постојките

1. Лазова куќа

Куќата е поврзана со Лазо (Лазар) Величков (1841–⁠1933), создателот на познатото „дупничко ќебапче“. Во оваа маршрута е вклучена поради архитектурата: зградата е веројатно од 1910–⁠1930 г. и спојува неокласицизам и сецесија. Фасадата е симетрична, со јасни вертикални оски и високи прозорци, а меѓу нив има релјефни кружни медаљони и стилизирани растителни мотиви, карактеристични за виенската сецесија. Профилираните корнизи над прозорците и стрехата со забест фриз ѝ даваат монументалност, типична за репрезентативната градска архитектура по Ослободувањето. Обрасците за таа архитектура доаѓаат од Виена и Будимпешта.

Дупница · Адреса: ул. „Христо Ботев“ бр. 13 · Приватен дом — се разгледува однадвор, во секое време од улицата · 30 минути. Повеќе за објектот.

2. Каракостова куќа

Ова е домот на семејството Каракостови, еден од тутунските родови во Дупница во првата половина на XX в. Украсот на куќата е воздржан, карактеристичен за градската станбена архитектура од почетокот на векот. Со умерената орнаментика и репрезентативниот изглед таа е меѓу типичните примери на градската сецесија во Дупница. Фасадата има овален забат и извиени линии над централниот балкон, а куќата сведочи за економскиот и општествениот подем на месниот трговски слој.

Дупница · Адреса: ул. „Христо Грнчаров“ бр. 1 · Приватен дом — се разгледува однадвор, во секое време од улицата · 30 минути. Повеќе за објектот.

3. Богданова куќа

Ова е домот на Богдан Петров — доброволец во војната од 1885 г. и еден од првите тутунопроизводители, кој во 1903–⁠1905 г. ги гради првите тутунски складови во Дупница. Куќата е веројатно од 1900–⁠1915 г. и носи белези на преминот во бугарската градска архитектура. Белиот портал со двојна арка и масивни столбови ја следи неокласичната традиција, а балконите со ажурни балустради, на лоѓијата и кај страничното скалиште кон влезот, ја следат виенската архитектура од крајот на XIX в. Богато украсената дрвена стреа чува елементи од возрожбенската градежна традиција.

Дупница · Адреса: ул. „Христо Грнчаров“ бр. 22 · Приватен дом — се разгледува однадвор, во секое време од улицата · 30 минути. Повеќе за објектот.

4a. Куќата на Костандиј Беровски

Куќата е на Костандиј Беровски, четник на Илјо војвода, познат општественик и писател. Неговиот брат Димитар Попѓоргиев Беровски е национален револуционер и водач на Разловечкото востание. Зградата е од средината на XIX в., со карактеристична возрожбенска изведба и симетричен план: приземје со камена зидарија и станбен кат. Центарот на композицијата се двата салона, поврзани со скалиште, со кјошк над влезот; кон салоните се отвораат по четири соби. Забатот во облик на корито над кјошкот има декоративни елементи. Прогласена е за архитектонски споменик на културата и е дел од возрожбенскиот комплекс околу домот на Илјо војвода.

Ќустендил · Адреса: ул. „Цар Ослободител“ бр. 189 · Не се посетува, се разгледува однадвор · 10 минути.

4b. Куќа-музеј „Илјо војвода“

Куќата е изградена во 70-тите години на XIX в. По Ослободувањето, од 1878 до 1898 г., во неа живее Илјо војвода, една од најистакнатите фигури на националноослободителното движење и командант на доброволечка чета во Руско-турската ослободителна војна. Реставрирана е во 1979–⁠1980 г. и е отворена како музеј во јануари 1981 г. Експозицијата „Националноослободителните борби на населението од Ќустендилскиот крај“ зафаќа шест сали и го следи движењето до Ослободувањето, вклучувајќи го Разловечкото востание од мај 1876 г. и ослободувањето на градот во јануари 1878 г. Заедно со споменикот на војводата и куќите на Беровски и Кадинмостки, куќата образува целосен возрожбенски комплекс.

Ќустендил · Адреса: ул. „Цар Ослободител“ бр. 189 · Слободен влез, вторник–сабота: април–септември 9:30–⁠12:00 и 12:30–⁠18:00, октомври–март 8:30–⁠12:00 и 12:30–⁠17:00 · 30 минути.

4c. Куќата на Тонче Кадинмостки

Куќата е на Тонче Кадинмостки, знаменосец во четата на Илјо војвода, и е изградена во 30-тите години на XIX в. Зградата е на два ката: сутерен и кат со симетрична композиција на салонот и двете соби. Чардакот со кјошк е отворен кон исток. Ѕидот на една од собите е со таблени долапи и ниши „ала франга“, а таванот е декоративен — „сончево“. Внатрешноста ја надополнуваат таблените врати, прозорците, оградите и архитектонските елементи на столбовите.

Ќустендил · Адреса: ул. „Цар Ослободител“ бр. 191 · Не се посетува, се разгледува однадвор · 10 минути.

5. Мајорска куќа

Куќата е од 1870 г. и во неа живее мајорот Јосиф Ангелов (1857–⁠1913). Се одликува со богато украсена фасада кон дворот. Влезот е обликуван како ниша со два гранитни столба и арка, а над застаклениот кјошк се гледа забат во облик на корито. Куќата има полувкопано приземје и кат со една оска на симетрија; кјошкот е подигнат 50 см над подот на салонот и е одвоен со низок даскен парапет. Југоисточната соба има вградени долапи „ала франга“ и дрворезбан таван со касетирано осмоаголно огледало. Денес во куќата е ресторанот „Мајорска куќа“.

Ќустендил · Адреса: бул. „Цар Ослободител“ бр. 83 · Се разгледува однадвор, секој ден · 15 минути.

6a. Граничка куќа

Куќата е на Христо Границки, имотен ќустендилски трговец. По планот и композицијата, по уредувањето на фасадата и по целокупниот архитектонски стил таа се датира во средината на XIX в. Во приземјето има дуќан, а на катот — декоративен таван. Меѓу Лекарската и Граничката куќа има двор, од каде двете куќи се гледаат заедно во старата возрожбенска маала.

Ќустендил · Адреса: ул. „Трговска“ бр. 11 · Не се посетува, се разгледува однадвор · 10 минути.

6b. Лекарска куќа

Куќата била на Иванчо Христов Хеким и меѓу ќустендилци е позната како Лекарската. Градена е во 50-тите години на XIX в. од камен, дрво и варов малтер во сивосина боја. Се состои од камено приземје, со двокрилна надворешна врата и спицерија (аптека) кон улицата, и од кат со силно истакнати еркери над влезот. Југозападната соба во приземјето се загрева со џамал. Таваните на кјошкот и на горните соби се украсени со стилизирани геометриски мотиви — сонце, светско дрво, асма-таван — а во аглите има триаголни пандантифи со двоглави орли.

Ќустендил · Адреса: ул. „Трговска“ бр. 13 · По договор, во текот на денот · 20 минути.

7. Прокопиева куќа

Ова е најстарата зачувана возрожбенска куќа во градот. Таа е од крајот на XVIII в. и била на ахтарот (чорбаџија) Давидко Јакович, трговец со стоки за домаќинството; неговото име се споменува во училишниот именик на Ќустендил од 3 март 1846 г. Надворешно скалиште ги поврзува приземјето и катот и ги дели на две половини. Катот е Г-образен и води кон чардакот со кјошк. Дрвените тавани се дело на дебарски мајстор; најкарактеристична е собата кон чардакот, каде резбата е во вид на осмоаголно огледало, симбол на небесната полусфера, со цветни мотиви и штитови со двоглави орли. Околу 70-тите години на XIX в. во источното крило се сместува грчкото училиште.

Ќустендил · Адреса: ул. „Константинова бања“ бр. 26 · Не се посетува, се разгледува однадвор · 10 минути.

8. Емфиеџиева куќа

Куќата е споменик на културата од Возраждањето. Изградена е во 1874 г. за Христо Лазов – Казанџијата, првомајстор во ќустендилскиот еснаф, доселеник од Штип. Името ѝ доаѓа од неговиот зет Никола Емфиеџиев, трговец со емфие. За време на Руско-турската ослободителна војна во две од собите е штабот на IV улански Харковски полк. Алафрангата е клучот на целата маршрута: висока засводена ниша во ѕидот, крунисана со дрворезбано „сонце“ и изрисувана со листови од акант и со ваза со цвеќиња во овален медаљон — европски украс во балканскиот дом. Околу неа се насликани фризови со драперии, а собата е опремена со централноевропски мебел од 30-тите години на XX в. Таванот на североисточната соба е дело на дебарски мајстор, со пандантифи во вид на четирите архангели.

Ќустендил · Адреса: ул. „Гороцветна“ бр. 24 а · Слободен влез, вторник–сабота (тел. на куќата +359 884 939 699) · 40 минути. Повеќе за објектот.

9. Куќата на Ѓорѓи Апостолов

Куќата е од втората половина на XIX в. и е целосно обновена во автентичниот архитектонски стил. Првично е турска куќа со земјен под во приземјето, а горе — соба за живеење, спална и отворен чардак со типични балканско-ориентални елементи. Ја купува Ѓорѓи Апостолов од Кратово, оженет со Александра (Санда) од познатиот паланечки род Чапарци. Денес европското влијание се гледа во внатрешното уредување и во рачно изработените декоративни елементи. Значајни се ажурните железни решетки на дрвените прозорци. Покрај влезот има „мал музеј“ со семејни предмети: сребрени лажици и чинии со кралски печат, покривен цреп од 1933 г. и други.

Крива Паланка · Адреса: ул. „Јане Сандански“ · По договор, во текот на денот · 30 минути.

10. Куќата на Коле Васев

Куќата е на два ката, изградена во стил сецесија и неокласицизам пред Втората светска војна. Има симетрична фасада, украсена влезна врата и влез со аркада и полукружен свод. Најкарактеристична е масивната веранда со тухлена арка и декоративни столбови што имитираат стар камен. Куќата е од времето кога архитектурата влегува во животот на пошироки слоеви — занаетчиите и трговците во Крива Паланка. Нејзин прв сопственик е Коле Васев, столар и подоцна благајник на автобуската станица; неговиот син Нино Васев е познат онколог. Подоцна куќата е на учителот по македонски јазик Бојан Митов, кој живее тука до 1965 г.

Крива Паланка · Адреса: ул. „Борис Трајковски“ бр. 6 · Се разгледува однадвор, во текот на денот · 15 минути. Повеќе за објектот.

11. Старото музичко училиште

За зградата има малку сведенија, но таа е дел од прошетката низ градот. Тоа е типична балканска зграда со европски влијанија „ала франга“; тие најјасно се гледаат на високите француски прозорци, влезната врата со скалила и дрвените подови. Зградата е едноспратна, со подрум, и е поврзана со јавниот живот на Крива Паланка: најпрво е градска амбуланта, потоа градинка, потоа музичко училиште. Денес во неа е друштвото за староградски песни „Распеани Паланчани“.

Крива Паланка · Адреса: ул. „Илинденска“ бр. 15 · По договор, во текот на денот · 20 минути.

13. Шанчева куќа

Името ѝ доаѓа од Александра Ѓургинчева — „Шана“, што на месен говор значи убава, елегантна и модерна дама. Најпрво во куќата живеат католици, потоа Ѓургинчеви, кои тргуваат со Солун и Дубровник. Градена е на почетокот на XIX в., а темелите ѝ се на околу три века. Најбогато украсена е главната фасада кон дворот: таа е сосема симетрична, со малтерисани рамки околу отворите и карактеристични отвори во тимпанот, што служат за вентилација и осветлување и го симболизираат сонцето. Купена е во 2009 г. од Стевче Доневски, а поправките се од 2014 и 2021 г. Денес е етнокуќа со три соби за гости, а посетителите можат да видат како се приготвува „к’цана сол“ — месна туристичка атракција.

Кратово · Адреса: ул. „Скопска“ бр. 9 · По договор, куќа за гости (24 часа) · 40 минути. Повеќе за објектот.

14. Сарај

Зградата е во центарот на градот, на левиот брег на Кратовската (Табачка) река, и е изградена за Јашир бег. Од комплексот останал само селамлакот: приземје и кат со многу пространи соби и чардаци. Сопствениците ги најмуваат најдобрите мајстори, веројатно од дебарската школа, кои го спојуваат традиционалниот еркер со европски елементи: француски триаголни тимпани на врвот на куќата. Внатрешноста има дрворезбани тавани (розети), миндери со скапи ткаенини и гостински соби за трговци и дипломати. Под куќата започнува подземен тунел, долг околу 50 м, делумно пристапен за посетителите. Денес во зградата се Музејот на градот Кратово и Домот на културата „Лазар Софијанов“.

Кратово · Адреса: ул. „Ѓуро Салај“, Ајдучка чаршија · По договор, 8:00–⁠16:00 · 30 минути.

Уште постојки

Куќата е изградена во 1898 г. од непознати мајстори, со приземје и два ката. Припаѓа на куќите со крстообразен чардак, еден од поретките кратовски типови. Најмонументална е фасадата кон реката, каде потпорен ѕид го израмнува теренот, а куќата на карпата добива облик на куќа-кула. Вредно во внатрешноста се насликаните ѕидови, сводестиот таван и насликаните врати со геометриски украс — белези на европскиот неокласицизам, дојден со трговијата. Централниот двокрилен засводен прозорец со обоено стакло внесува еклектичен дух. Такви високи тавани се карактеристични за втората половина на XIX в. и само имотни сопственици можеле да си дозволат насликана внатрешност. Куќата е целосно реставрирана.

Кратово · Адреса: ул. „Глигор Пазавански“ бр. 17 · Се разгледува однадвор, во текот на денот · 15 минути.