За рутата

Шема на рутата „Духовност и светилишта“ со градовите и постојките

Маршрутата раскажува за духовното единство што со векови ги поврзува Крива Паланка, Кратово, Ќустендил и Дупница. Манастирите, црквите, скитовите и светите места на овој крај биле средишта на писменоста и културата и ги чувале верата и националната самосвест на луѓето. По истите планински и рамнински патишта поминувале поклоници, монаси, трговци и патници и така ги поврзувале населбите од двете страни на границата.

Заедничкиот корен е преданието за четирмата духовни браќа — св. Јован Рилски, св. Прохор Пчињски, св. Јоаким Осоговски и св. Гаврил Лесновски. Тие живееле заедно во молитва и аскеза во Лесновската шума, а потоа се разделиле: Јован се населил во Рила, Прохор — во долината на Пчиња, Јоаким — во Осогово, а Гаврил останал во Лесновската шума. На местата каде што живееле, подоцна се изградени манастири. Маршрутата почнува од Рилскиот манастир и преку Дупница и Ќустендил стигнува до Осоговскиот манастир, Градец и Кратово.

Четирите града се поврзани и историски: тие се дел од областа меѓу Осогово и Рила, наречена Шоплук, каде што православните празници, обичаите и поклоничките традиции се заедничко наследство.

Постојките

1. Рилски манастир

Основан во 30-тите години на X век од св. Јован Рилски и неговите ученици. Околу 1334–⁠1335 г. протосевастот Хрељо Струмички ја преместува обителта на сегашното место и ја гради Хрељовата кула. За време на османлиската власт манастирот е средиште на книжевноста и потпора на верата, а во Преродбата во него се отвораат училишта; игумен е Неофит Рилски (1860–⁠1864). Денешниот негов лик е изграден во XIX век од мајстори од дебарската и од самоковската школа. Во средината на дворот е црквата „Рождество Богородично“ (1837 г.) со над 1200 сцени и фигури по ѕидовите и со моштите на св. Јован Рилски. Манастирот е на листата на УНЕСКО и е источниот крај на маршрутата.

Дупница и Рила · Адреса: Рилски манастир · Слободен пристап · секој ден · околу 90 минути.

2. Ресилски манастир „Покров Богородичен“

Манастирот е основан во XIV век и се наоѓа во подножјето на Рила. Познат е по архитектурата и по живописот, дело на прочуени мајстори и зографи од минатото. Минал низ различни историски епохи и чува траги од културните и религиските традиции на крајот. Храмовниот празник му е на 1 октомври. Во маршрутата следи по Рилскиот манастир, пред црквите во Сапарева Бања и Дупница.

Дупница и Рила · Адреса: с. Ресилово · Слободен пристап, на места ограничен · секој ден · од 30 минути до 1 час.

3. Средновековна црква „Св. Никола“, Сапарева Бања

Крстокуполна црква од XII–XIII век. Доцни локални сведоштва кажуваат дека на олтарен камен, испратен во Археолошкиот музеј во Софија, бил прочитан натпис со годината 1160. Зидана е од црвена тула по техниката „вдлабена тула“: дел од редовите се покриени со малтер и фугите изгледаат широки. Според Никола Мавродинов била гробница или параклис до поголема црква, урната на почетокот на османлиската власт. Целосно е обновена во 1937 г. по проект на арх. Александар Рашенов, проучена и повторно рестаурирана во 2016 г. Прогласена е за архитектонско-градежен споменик на културата од национално значење (Државен весник на Бугарија, бр. 77 од 1968 г.).

Дупница и Рила · Адреса: кв. Германеја, Сапарева Бања · Слободен пристап, на места ограничен · секој ден · околу 30 минути.

4. Црква „Св. Никола“, Дупница

Најстарата црква во Дупница, во маалото „Горна махала“. Основана е во 1609 г. од јеромонахот Георги; првата зграда ја урнале Турците и тој повторно ја подигнува во 1623 г. Георги е и нејзиниот прв свештеник и е погребан покрај северната врата. Во 1843 г. е преградена и проширена; во 1852 г. повторно е ограбена и запалена, по што е обновена, а во 1929 г. на западната фасада е подигната ѕвонарата. Градена е од речен камен, песочник и тула. Иконостасот е ѕидан ѕид со отвори за три реда икони. Црквата стои во старите гробишта и е затворена од почетокот на 80-тите години на XX век, кога гробиштата се преместени во маалото „Прогона“.

Дупница и Рила · Адреса: ул. „Николаевска“ бр. 61, Дупница · Црквата е затворена, се разгледува однадвор · од 30 минути до 1 час.

5. Црква „Покров Богородичен“, Дупница

Една од најстарите цркви во областа, изградена околу 1816 г. Била културно и духовно средиште: во дворот ѝ се домот на клисарот, старото училиште и зградата на читалиштето од 1874 г. Во XIX век е епископска црква. Во ѕвонарата е вградена спомен-плоча со имињата на Дупничани загинати во војните 1912–⁠1918 г. Храмовниот празник е на 1 октомври; во Дупница традиционално се одбележува на 8 септември.

Дупница и Рила · Адреса: ул. „Црковна“ бр. 4, Дупница · Слободен пристап, на места ограничен · секој ден · од 30 минути до 1 час.

6. Црква „Св. Георги Победоносец“, Дупница

Градбата започнува во 1888 г., а храмот е осветен во 1895 г. од самоковскиот митрополит Досифеј. Според месно предание на местото имало муслиманска теќе. Црквата е дело на унгарскиот архитект Јожеф Керекеш. Иконостасот е изработен од дебарски мајстори од родот Филиповци, а големите икони му се насликани во Киево-Печерската лавра. Храмот е национален споменик на културата. Храмовниот празник е Ѓурѓовден, 6 мај.

Дупница и Рила · Адреса: ул. „Булаир“ бр. 1, Дупница · Слободен пристап, на места ограничен · секој ден · од 30 минути до 1 час.

7. Црква „Св. Никола“, Тополница

Годината испишана во источниот дел на северниот ѕид покажува дека црквата е изградена во 1856 г.; други податоци нема, бидејќи летописната книга е изгубена. Се претпоставува дека градител е мајсторот Миленко од Блатешница крај Радомир, чии цркви се слични по архитектура. Градбата и украсата се платени со дарови од Тополничани и од дупничките еснафи. Првата украса е од 1872 г., поголемиот дел од живописот — од 1883 г. Црквата е еднокорабна, со три апсиди и отворен нартекс на запад. Фасадата е оживеана со лачни ниши, а по целата зграда минува насликан корниз.

Дупница и Рила · Адреса: с. Тополница · По претходен договор · околу 30 минути.

8. Доцносредновековна црква „Св. Јован Рилски“, Пастух

Црквата (поточно параклис) е од XVI век и чува вредни фрески. Стои на десниот брег на Струма, на стариот пат по кој поклоници и трговци поминувале меѓу Ќустендилско и Рилскиот манастир. Зградата е мала, еднокорабна и еднoапсидна, со нартекс, околу 7,50 × 3,50 м. Особено кај неа е отворениот нартекс — тоа е единствениот познат пример за еднокорабна црква со таков нартекс од тој период во Западна Бугарија. Ѕидањето ги спојува речните камења, тесаните туфни блокови и црвените тули. Тоа е едно од местата посветени на св. Јован Рилски и на останатите тројца испосници од преданието за четирите браќа. Храмовниот празник е на 19 октомври.

Ќустендил и долината на Струма · Адреса: м. „Долни манастир“ („Манастирчето“), на десниот брег на Струма, крај с. Пастух · Пристапот е ограничен: надворешен преглед или по договор · околу 30 минути.

9. Карпесто светилиште „Провирлака“

Карпесто светилиште за кое се смета дека почетокот го води од енеолитот (V–IV илјада пр. н. е.), а подоцна тракиското племе Пеони тука ги вршело своите обреди. Комплексот вклучува монолитни карпести блокови, природни лаци, издлабени жлебови, вдлабнатини и сончеви знаци. Најпознат е тесниот низок премин — околу 30 см — под голема карпа во основата на масивот. Според верувањето, минувањето низ пукнатината лекува неплодност и тешки болести; ритуалот се врши пред изгрејсонце. Во карпеста ниша покрај преминот е направен импровизиран параклис на Пресвета Богородица, а над светилиштето стои црквата „Св. Георги Победоносец“ од 1925 г.

Ќустендил и долината на Струма · Адреса: крај с. Лиљач, на околу 20 км од Ќустендил · Слободен пристап · секој ден · околу 45 минути.

10. Митрополитска црква „Успение Богородично“

Изградена е во 1816 г. на местото на средновековната црква „Св. Никола“. Тоа е вкопана трикорабна псевдобазилика со дрвен покрив. Во 1933 г. се додадени нартексот, свеќарницата и коснициата. Иконите на Тома Вишанов и на Лазар Зограф од Горна Студена, иконостасот и живописот на Иван Доспевски ја прават споменик на преродбенската уметност. Царските двери од XVI–XVII век се еднакви по изработка и по резбарска техника со вратите на „Св. Никола“ во Кратово (постојка 15), „Св. Георги“ во Петралица и „Св. Богородица“ во Ранковце. Во црквата е погребан митрополитот Иларион Ловчански (1872–⁠1884). Таа е дејствувачка.

Ќустендил и долината на Струма · Адреса: ул. „Демократија“ бр. 37, Ќустендил · Слободен влез · секој ден · околу 15 минути.

11. Средновековна црква „Св. Георги“, Колуша

Изградена е на почетокот на XI век, за време на византиското освојување на Бугарија, и е најстарата зачувана средновековна црква во Југозападна Бугарија. Откриени се фрески од почетокот на XII век, од XV–XVI век и од XIX век. Средновековната иконографија, дело на мајстори од солунската школа, прикажува светци-лекари како св. Пантелејмон, св. Козма и Дамјан и св. Мина. Планот е близок до таканаречениот царски тип крстокуполна црква по цариградски образец. Покрај црквата има зграда со експозиција на преродбенски фрески и црковни предмети. Според предание крај неа е погребан царот Михаил III Шишман, починат по битката кај Велбужд во 1330 г.; историските извори го ставаат неговиот гроб во Старо Нагоричане.

Ќустендил и долината на Струма · Адреса: ул. „Колуша“ бр. 1, Ќустендил · Слободен влез · среда – недела · околу 30 минути.

12. Осоговски манастир „Св. Јоаким Осоговски“

Манастирскиот комплекс е во подножјето на Осогово и е посветен на св. Јоаким Осоговски — испосник од XI век. Основан е во XII век за време на царот Манојло Комнин (1143–⁠1180) со напорите на игуменот Теофан и месните луѓе; манастирот нема ктитор. Познат е и како Сарандапор. Големата црква е започната во 1847 г. по иницијатива на хаџи Стефан Бегликчија и е осветена во 1851 г.; градител е мајсторот Андреја Дамјанов, а живописот е на зографи од дебарската школа, меѓу нив Димитар Андонов Папрадишки. Покрај неа стои камен столб со турбан — турски заштитен знак. Во големата црква се чуваат моштите на светецот; храмовниот празник е на 28 и 29 август.

Крива Паланка и Осогово · Адреса: с. Варовиште, на околу 3 км од Крива Паланка · Слободен влез · во текот на денот, додека е светло · околу 30 минути. Повеќе за објектот.

13. Црква „Св. Димитрија“, Крива Паланка

Градската црква е изградена во 1833 г.; ктитор е Давид Јереј, а градител — мајсторот Китан Петров од Дебар. Според легендата, османлиските власти дозволиле црква само колку една волска кожа, но Давид ја исекол на ленти и ги раширил врз 75 м². Градбата стигнала до прозорците, што според османлискиот закон значело дека мора да биде завршена. Давид бил осуден на смрт, но го раскажал својот „грев“ пред валијата во Призрен, кој го ослободил под услов да прокопа канал со проточна вода — Градската вада, денес алеја со панорама кон градот. Во дворот е гробот на Јоаким Крчовски, првиот македонски просветител. Празникот е на 8 ноември (Митровден).

Крива Паланка и Осогово · Адреса: ул. „Јане Сандански“, Крива Паланка · Слободен влез · во текот на денот, додека е светло · околу 15 минути.

14. Испосничка обител на св. Јоаким Осоговски, Градец

По предание св. Јоаким Осоговски, тргнат од Лесновската шума кон Осогово, избрал за засолниште пештера на работ на селото Градец, во која се влегува на колена; во карпата крај неа сè уште се гледа отпечаток од копито на неговото магаре. Кога борбено племе му го нарушило мирот, светецот истрелал стрела во небото и решил да го продолжи испосничкиот живот таму каде што ќе падне. Стрелата паднала далеку на исток, во Бабин дол, каде што подоцна е изграден манастирот. Денес местото е уредено, со сцена и стреа. На празникот на св. Симеон Столпник (14 септември), селскиот празник на Градец, тука се собираат верници и жители на Крива Паланка. Во близина е црквата „Св. Никола“ од XIX век.

Крива Паланка и Осогово · Адреса: с. Градец, на 7 км северно од Крива Паланка · Слободен пристап · во текот на денот, додека е светло · околу 30 минути.

15. Црква „Св. Никола Чудотворец“

Црквата е на десниот брег на Кратовската Река, во источниот дел на маалото Царина. За прв пат е спомената во 1666 г. како катедрален храм на Кратово: натпис од истата година во Евангелие подарено на црквата сведочи дека била седиште на кратовските епископи. Урнана и обновувана е неколку пати: делумно во 1822 г., целосно во 1848 г., осветена е во 1854 г. Градена е од тесан камен и е покриена со камени плочи од планината Лисец. Царските ѝ двери се од крајот на XVI или почетокот на XVII век и се еднакви по техника со оние во црквата „Успение Богородично“ во Ќустендил (постојка 10).

Кратово · Адреса: ул. „Браќа Миладиновци“ б.б., кв. Царина, Кратово · Слободен влез · во текот на денот, додека е светло · околу 15 минути.

16. Црква „Св. Јован Претеча“

Ја градела дружината на Андреја Дамјанов. Натпис врз каменната греда над западниот влез покажува дека е обновена во 1836 г. „со напорите и средствата на сите христијани“. Според раскажувањата на Кратовчани, изгорена е при Карпошовото востание (1689 г.): ѕидовите останале, а покривот изгорел целосно. Дрвениот позлатен иконостас е од првите дела на Петре Филиповски – Гарката, а иконите се на Димитар Андонов Папрадишки и на самоковските зографи Димитар Христов и неговиот син Захарија Доспевски. Црквата е долга 18 м, широка 10 м и висока 8 м. Се верува дека во неа има три чудотворни икони; особено вредна е иконата на св. Георги Кратовски во цел раст, дело на Захарија Доспевски.

Кратово · Адреса: ул. „Јосиф Даскалов“ б.б., кв. Рибарско, Кратово · Слободен влез · во текот на денот, додека е светло · околу 15 минути.

17. Црква „Св. Ѓорѓи Кратовски“

Храмот е изграден меѓу 10 август 1921 г. и 1925 г. во чест на македонскиот новомаченик св. Ѓорѓи Кратовски и е осветен на 28 август 1925 г. Светецот е роден во 1497 г. во кратовско семејство, учи златарство и, одбивајќи да ја смени верата, е изгорен на клада во Софија на 24 февруари 1515 г.; канонизиран е на Московскиот собор во 1549 г. Неговиот култ е раширен низ целиот Балкански Полуостров. Во 2002 г. општинскиот совет на Кратово го прогласува за заштитник на градот. Иконите и живописот се од 1925 г., дело на Димитар Андонов Папрадишки и Ѓорѓи Зографски. Храмовниот празник е на 24 февруари — денот на Празникот на градот Кратово.

Кратово · По претходен договор · околу 20 минути.

18. Ротондата кај Коњух

Ротондата е ретко ранохристијанско мартириум со кружна форма од VI век на археолошкиот локалитет Големо Градиште. Откриен е случајно од селани во 1919 г. и е опишан од Никола Вулиќ. Според Вулиќ била централната црква на голем антички град, веројатно Трнопара. Црквата е со централен план и купола: однадвор правоаголна, со кружен среден простор, обиколен од потковичеста амбулаторија врз масивни столбови. Долга е 23 м; зачувани се темелите на епископскиот трон, делови од синтронот и олтарната преграда на шест колони. Подот на презвитериумот е од мермерни плочи што формираат крст во техника opus sectile. Градиштето зафаќа 17 хектари. Легендата раскажува за таен влез под водите на Крива Река.

Кратово · Адреса: археолошки локалитет Големо Градиште, с. Коњух · Слободен пристап · во текот на денот, додека е светло · околу 20 минути.