За рутата

Шема на рутата „Живи традиции“ со градовите и постојките

„Живи традиции“ раскажува за заедниците во осоговско-ќустендилскиот крај, каде минатото е зачувано не само во камен и споменици, туку и во обичаи, празници, песни и обреди што и денес се пренесуваат од колено на колено. Границата меѓу денешна Северна Македонија и Бугарија никогаш не ги разделила сосема луѓето: тие имале заеднички живот и навики, заеднички земјоделски календар, заеднички верувања и празници. Маршрутата ги поврзува живите традиции на Крива Паланка и Кратово со оние на Ќустендил и Дупница и покажува што ги поврзува: семејството, заедницата и почитта кон сезоните и празниците.

Во Дупница маршрутата се задржува на традициите на градот. Дупничката шевица останала недопрена само на стари фотографии и во везови, преработени на почетокот на XX в. во пана и прекривки. Дупничката носија, богато украсена од наметката со мониста до работ, исчезнува кон крајот на XIX в.; од неа останале само две кошули — во Националниот етнографски музеј во Софија и во музејот Метрополитен во Њујорк. Тука се и дупничката скара, која некогаш ја нарачувал и царскиот дворец во Софија, и собирот во петокот по Велигден, што се одржува и денес.

Маршрутата го покажува нематеријалното наследство онакво какво што се живее и денес: обичаи, свадбени и празнични обреди, народни песни, традиционална кујна, локални настани и занаети. Четирите града се поврзани со заедничкиот простор на Осогово: трговски патишта, сезонски преселби, пазари, црковни празници и роднинство. Старите патишта низ планината (преку Егри дере) ги поврзувале градовите и по нив минувале не само трговци и мајстори, туку и книги, ракописи и идеите на Преродбата. Затоа границата не ја прекинала оваа врска.

Постојките

1. Собир „Умен петок“

Само во Дупница петокот по Велигден се вика „Умен петок“. Тоа е годишниот собир на градот, некогаш здружен со саем, кој според локални историчари потекнува од многу пред Ослободувањето. Рано наутро луѓето од селата на целата околија доаѓале во дворот на црквата „Св. Георги“ — во носии од Разметаница, Горно поле и Долно поле, — се разгледувале, се запознавале и играле оро под звуците на гајди, кемане, кларинети и тапани. По работ на дворот стоеле тезги со симити, слатки, шеќерни петелчиња, чешли, играчки и ќебапчиња. Така раскажува Александар Високомогилски (р. 1904 г.) во белешките на учителот Владимир Николов. Собирот бил претежно селски, а во сабота доаѓал редот на градскиот.

Дупница · Адреса: ул. „Булаир“, ул. „Пазарна“, просторот околу црквата „Св. Георги“, пл. „Минчов“ · Слободен пристап · отворен простор, собирот трае цел ден · 30 минути – 1 час.

2. Дупничката скара — „дупничко ќебапче“

„Дупничката скара“, или „дупничкото ќебапче“, е локално јадење што денес не се нуди во угостителските објекти на градот. Околу него има многу легенди и лични приказни. До 40-тите години на XX в. го подготвувале на скарите во градот, а царскиот дворец во Софија го нарачувал посебно. Кога цар Симеон II ја посетил Дупница на 5 јуни 1996 г., го побарал рецептот за ќебапчињата што ги паметел од детството. На неговата молба се одзвал Никола Лазов, наследник на познатиот скарџија Михал Лазов, и му го предал семејниот рецепт: јагнешко месо, исецкано на тезга, посолено и оставено 24 часа на студено, измешано со кромид, обликувано во ќебапчиња, тенки колку прст, и испечено на жар. Ќебапчињата стигнувале топли до дворецот, завиткани во уште топла јагнешки стомак.

Дупница · Адреса: пл. „Слобода“ № 1 · Слободен пристап · отворен простор · 30 минути – 1 час.

3. Дупничка шевица

Дупничката шевица има силен стил и сопствен уметнички јазик. Орнаментот носи древни претстави за редот на светот и кружниот тек на животот, а композициите го прикажуваат Дрвото на животот од коренот до круната, со цвеќиња, лисја и златни јаболка. Бодот е фин, косо положен по однапред нацртан цртеж; боите одат од портокалова преку алова до пурпурна, во смена со сина и жолта. До крајот на XIX в. жените во Дупничко самите си ги везеле кошулите; потоа старите носии останале во ковчезите, а шевиците влегле во градските домови како прекривки и перници. Со проектот на Историскиот музеј „Да веземе како баба!“ (2018 г.) над 30 жени го совладале заборавениот занает; две од нив везат и денес и направиле копии на дупничката носија.

Дупница · Адреса: пл. „Слобода“ № 1 (збирка на Историскиот музеј – Дупница) · Музејска збирка · 30 минути – 1 час.

5. „Ќустендилска пролет“ — традиционален празник на градот (21 март)

Во 1954 г. 21 март е официјално прогласен за Ден на пролетта, а од 1967 г. сите настапи се обединуваат во културната програма „Ќустендилска пролет“. Двостепен конкурс ја избира девојката „Ќустендилска пролет“; претходната ѝ ги предава на новата круната, златен клуч што ги отклучува животните сили на пролетта, и златно јаболко — симбол на плодородието на ќустендилската земја. На празникот ќустендилци ја пречекуваат пролетта на највисокото место на ридот Хисарлак, каде што според верувањето таа пристигнува прва. Празникот потекнува од пагански култови кон сонцето и животот, поврзани со Атис и Кибела, и од изобилството на минерални извори во градот, чии заштитници се Асклепиј, Хигија, Телесфор и трите нимфи. Завршува со народно веселие.

Ќустендил · Адреса: пл. „Велбужд“ и ридот Хисарлак · Слободен пристап · за време на настанот · 5 часа.

6. Празник на цреша

Празникот на цреша е летен празник во Ќустендил, поврзан со славата на регионот како „Градина на Бугарија“. Тука цреша се доживува како симбол на пролетното будење, на новиот почеток и на богатството на земјата. Идејата за него доаѓа од Првата национална изложба на овоштарството од 1896 г.; во сегашниот тридневен облик се одржува од 2008 г. Програмата вклучува арт ателјеа и забавни работилници, натпреварувачки игри со цреши, уметничка изложба на цреши и производи од нив, претставување на сорти од Земјоделскиот институт – Ќустендил, црешов базар, занаетчиска алеја и празнични концерти. Се одржува во викенд во втората половина на јуни.

Ќустендил · Адреса: пл. „Велбужд“ · Слободен пристап · за време на настанот · 3 часа.

7. Културен форум „Панагија — Возношение на лебот“

Културниот форум е посветен на Успение на Пресвета Богородица (Голема Богородица) и на значењето на лебот во бугарската традиција. Се одржува секоја година од 2008 г. и трае два дена. На 14 август мајстори пекари месат богородичен леб во село или во дворот на црква или манастир, а девојки и жени во носии жнеат класје, пеат обредни песни и го замесуваат тестото со „молчана“ и осветена вода. На 15 август во изложба се подредуваат обредни лебови, испечени од читалишта и домаќинки од регионот, украсени со рељефни крстови, грозјови, сонца, цвеќиња, птици и рало. Свештеници извршуваат водосвет и обред „Возношение на лебот“ (Панагија), по што осветениот леб се крши и се дели. Има и детски работилници за месење и фигури од тесто.

Ќустендил · Адреса: паркот спроти црквата „Успение на Пресвета Богородица“ · Слободен пристап · за време на настанот · 2 часа.

8. Празник на плодородието

Празникот трае три дена кон крајот на септември. Одделни учесници, читалишта и занаетчии подредуваат тезги со овошје, зеленчук, јадења и сопствени производи, а покрај нив има натпревари и музика. Награди се доделуваат за најубаво и најуметнички подредена тезга и за најголемо јаболко, а во кулинарски натпревари се оценуваат најфините домашни зимници, слатка и печива. Земјоделскиот институт претставува десетици нови и традиционални сорти јаболка, одгледувани во регионот. Посетителите можат да купат свежи локални производи — јаболка, мед, ореви, сезонски зеленчук, сокови, сушено овошје и предмети од рачна изработка. Празникот ја продолжува традицијата на првата изложба на овоштарството во државата, одржана во Ќустендил во 1896 г. Во сегашниот облик го организира секоја година од 2008 г. Општина Ќустендил заедно со институтот.

Ќустендил · Адреса: пл. „Велбужд“ · Слободен пристап · за време на настанот · 3 часа.

9. Поклонение на невестите пред св. Теодор Тирон — „Тодорица“

Обичајот се изведува кај истоимената црква во село Конопница и е жива традиција во Кривопаланечко и денес. На Тодорица младите невести заедно со свекорите, облечени во традиционални носии, учествуваат во празнична поворка и се поклонуваат пред црквата — обред, пренесуван од колено на колено, со кој се бара благослов за семејството, бракот и плодородието. Го придружуваат народни песни и танци, изложби на носии и претставување на локални обичаи. Настанот е осмислен од Стојанче Величковски и го организираат здружението „Патник“ и Општина Крива Паланка. Црквата е од XIX в. и е редок пример за „кружен“ план. Живописот е дело на Аврам Дичов, син на Дичо Зограф од дебарската школа, а иконите во неа се 47.

Крива Паланка и Осогово · Адреса: црквата „Св. Теодор Тирон“, село Конопница · Слободен пристап · во текот на денот · 1 час.

10. Легендата за Калина — Калин Камен

Легендата за убавата девојка Калина е народно предание од Крива Паланка и Осогово. Во османлиско време живеела девојка по име Калина, позната по својата убавина. Турски ага ја грабнал и ја затворил во својот сарај за да ја направи своја жена. Калина избегала и по долг пат стигнала до високата карпа под Царев Врв. Наместо да се предаде, таа се фрлила од карпата: ја претпочела смртта пред ропството. Во нејзина чест луѓето ја нарекле карпата Калин Камен, а легендата се раскажува и денес како симбол на храброст, достоинство и непокорност. Карпата од која според преданието се фрлила Калина стои и сега и е меѓу посетуваните места на Осогово.

Крива Паланка и Осогово · Адреса: локалитетот Калин Камен, Осогово · Слободен пристап · во текот на денот · 1 час.

11. Легендата за Царев Врв

Од древни времиња по највисоките гребени на Осогово минувале и почивале царски војски, а стариот пат од римско време минувал по стрмните падини покрај денешниот Царев Врв. Со височина од 2085 м тој е вториот највисок врв на Осогово. Според преданието византискиот император Константин изградил тука чешма, од каде доаѓа името „Царевиот врв“. Кај Османлиите се викал Султан тепе, затоа што султанот Мурат I преноќил тука при походите на Балканот. На врвот се остатоците од камена гранично-набљудувачка постојка од времето на Кралството Југославија, а во неговото подножје извира Крива Река, во која во горниот ѝ тек се влеваат многу извори и потоци. Чешмата и остатоците од граничната постојка и денес може да се видат.

Крива Паланка и Осогово · Адреса: Царев Врв, Осогово · Слободен пристап · во текот на денот · 1 час.

12. Лазарските обичаи (лазарици) во село Луке

Според етномузиколошки истражувања во Североисточна Македонија, вклучително и во Кривопаланечко, мали групи сè уште организираат лазарски поворки на Лазарова сабота. Девојчиња ги обиколуваат домовите со песна и игра, а понекогаш и нивите. Карактеристични за регионот се фигурите на „машкиот Лазар“ (девојче со чадор) и на „женскиот Лазар“ (со шамии, украсени со цвеќе), кои одат на чело, проследени од пејачки групи по три девојчиња. Најдобро документирано е село Луке, каде што обичајот е жив: за него постои филмот „Лазарици“ на МРТВ (2000 г.) и теренски записи на Родна Величковска, а фолклорниот ансамбл „8-ми Октомври“ од Крива Паланка редовно ги изведува лазарските песни од Луке. Обичајот е дел од стар пролетен обред на пеење и поворки, поврзан со радоста, плодородието и преминот на девојчињата во зрелост.

Крива Паланка и Осогово · Адреса: село Луке · Слободен пристап · во текот на денот · 1 час.

13. „Камените кукли“

На осум километри од Кратово се наоѓа објектот „Камените кукли“, поврзан со легендата за „Вкаменетата свадба“. Некогаш во Куклица живеел млад маж, добар ѕидар, но голем лажливец и женкар. Две девојки го сакале — едната поубава, но сиромашна, другата побогата, од долната маала. Тој ја избрал богатата и закажал свадба. На денот на свадбата, штом ги чула гајдите и тапаните, отфрлената девојка ги проколнала младоженците и гостите да се вкаменат и во мигот на бакнежот проклетството се исполнило. Младите останале прегрнати, а гостите како да продолжиле да празнуваат, затоа местото се вика и „Весела свадба“. Од овие „кукли“ селото и објектот го добиле името. Научниците ги објаснуваат каменитите столбови со долгата ерозија на вулканските карпи. Објектот е заштитена природна реткост.

Кратово · Адреса: село Куклица (на 8 км од Кратово) · По договор · објектот е на отворено, за групи — по претходен договор · 30 минути.

14. Легендата за петте бора и двата костена

Во XIII–XIV в., кога започнува големиот рударски подем во Кратовско, во градот се населуваат со семејствата саксонски рудари — сасите, или шлезите, — со знаење за вадење сребро, злато и олово. Според преданието првите седум саксонски семејства посадиле по едно дрво како симбол на корен и просперитет — пет бора и два костена. Боровите биле посадени таму каде што денес е Градскиот парк на Кратово. Од петте преживеале два: за едниот се смета дека се запалил од молња во 20-тите години на XX в. и горел десет дена, а друг бил исечен околу 1948–⁠1951 г. Двата бора растат на повеќе од десет метри еден од друг, но гранките им се преплетуваат високо во воздухот — знак за љубов и врска. Според преданието се од XIV в.

Кратово · Адреса: Градскиот парк · Слободен пристап · отворен јавен парк · 30 минути.

Уште постојки

На фестивалот „Џамала“ во Ќустендил се собираат илјадници кукери, сурвакари, бабугери, мечкари и џамалари од цела држава. Во локалната народна традиција обичајот е познат како „џамалари“ и се изведува во „нечистите денови“, меѓу Божик или Василица и Водици. Дружината ја води гајдар; главни фигури се бабата, дедото, младоженецот со коњот и дедиците со дрвени маски, грбици и тешки ѕвончиња на појасот. Од куќа во куќа тие пеат и играат „џамаларка“ околу сито со жито, за здравје, плодородие и берекет. Фестивалот го организира секоја година во февруари Општина Ќустендил. Главни места се плоштадот „Велбужд“ и бул. „Демокрација“, а во „Џамалџиското село“ има занаетчии, локални производи и традиционална кујна. Жирито оценува колку се автентични костимите и обредите.

Ќустендил · Адреса: пл. „Велбужд“ · Слободен пристап · за време на настанот · 2 часа.

Во времето на феудалецот Константин Дејановиќ и неговата сопруга, царицата Елена, во Кратово имало кула покрај Сарајскиот мост, наречена Царицина, или Шута кула. Тие имале ќерка Сара — убава, умна и игрива. Кога Турците го освоиле Кратово, долго не можеле да ја преземат кулата; според преданието почнале да пукаат со запалени стрели и горниот дел на кулата се запалил. Кралот, кралицата и Сара решиле да бегаат низ подземните премини што ги поврзувале кулите. Претходно Сара излегла на балконот и го фрлила клучот од кулата кај Турците; додека тие го бараа, таа избегала низ тунелите со вреќи златни монети. Оттука доаѓа кратовската поговорка: „Турците не ги најдоа ниту парите, ниту Сара.“ Остатоците од кулата се гледаат лево на ул. „Гоце Делчев“; таа стоела до 1914 г., кога е урната.

Кратово · Адреса: ул. „Гоце Делчев“, до Сарајскиот мост · Слободен пристап · во текот на денот · 20 минути.

На 28 километри западно од Кратово, во село Коњух, до ротондата и црквата „Св. Јован Крстител“, се наоѓа Гаѓан Камен — место поврзано со стара легенда, пренесувана од колено на колено. Според раскажувањето на Стое Матрапаз по сеќавање од неговиот дедо, тука Македонците го избрале својот цар, мудриот Македон. Пред крунисувањето царот ги повикал најумешните готвачи, берберите и музичарите. Останувало најважното: кој ќе го чува. Македон поставил испитувања: кој скока најдалеку, стои најдолго под вода, фаќа жива риба и змија, се качува на највисокото дрво, фрла копје најдалеку и се спушта во најдлабоките тунели. Останале тројца, а едниот дури минал низ оган. На крајот царот рекол: „Кој ќе ми донесе жива лисица, тој ќе ме чува.“ Најхрабриот ја донел жива. Според селаните, белезите на каменната плоча се трага од таа приказна.

Кратово · Адреса: село Коњух, до ротондата и црквата „Св. Јован Крстител“ · Слободен пристап · во текот на денот · 1 час.