За рутата

Шема на рутата „Звуци и вкусови на Балканот“ со градовите и постојките

Основната идеја на маршрутата е дека во овој разнолик крај народната музика, ритамот и традиционалната кујна се заеднички јазик што ги поврзува луѓето. Маршрутата раскажува за оние што со векови ја создаваат и ја пренесуваат својата култура со песни, ора, јадења и празници. Во пограничниот предел на Крива Паланка, Кратово, Ќустендил и Дупница храната никогаш не била само потреба, ниту музиката и фолклорот — само забава: преку нив луѓето ги искажуваат своите вредности и ги одбележуваат бербата, семејните свечености, црковните празници и промената на годишните времиња.

И покрај денешните граници, луѓето од двете страни на Осогово зачувале забележително слични рецепти, јадења, музички инструменти, ора и обичаи. Нивните корени се во заедничката етнокултурна област Шоплук, која постоела многу пред сегашните државни граници: населението од двете страни на планината ги користело истите трговски патишта и разменувало земјоделски производи, добиток и занаетчиски стоки, а со нив се ширеле рецепти, песни, ора и обичаи. Денес ова наследство живее во фестивали, фолклорни собири и кулинарски настани.

Постојките на маршрутата се празници, секој во своето време од годината, па затоа патувањето не се прави во определен ден, туку се избира според сезоната. Редоследот е од Бугарија кон Северна Македонија: Дупница, Ќустендил, Крива Паланка, Кратово. Попатно посетителот може да вкуси локални јадења, да чуе народни песни, да гледа традиционални ора и да го почувствува гостопримството што со векови ги поврзува луѓето во Северна Македонија и Бугарија.

Постојките

1. Меѓународен фолклорен фестивал „Мир на Балканот“

Фестивалот го организираат заедно општините Дупница и Благоевград, со ансамбли од Бугарија, Мароко, Албанија, Грузија, Србија, Грција, Полска, Северна Македонија и Косово. Се одржува во мај, во рамките на Мајските празници на културата, трае четири дена и е под покровителство на Бугарската национална комисија за УНЕСКО и на Министерството за култура. Започнува со парада на домаќините и гостите и кревање на фестивалското знаме, по што следува заеднички концерт; програмата продолжува на плоштадите „Слобода“ во Дупница и „Македонија“ во Благоевград. Натпревар нема: составите изведуваат ора во традиционалните носии на своите заедници — бугарски, ерменски, еврејски, каракачански и аромански.

Дупница · Адреса: пл. „Слобода“ · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа. Повеќе за објектот.

2. Фолклорен фестивал „Рила ни гледа“

Националниот фестивал на обработеното народно оро се одржува кон крајот на јуни. Првото издание е на 8–⁠10 јули 2010 г. во Дупница, со организатори читалиштето „Зора 1858“ и општините Дупница и Сапарева Бања. Неговото мото е „Да го зачуваме и популаризираме автентичниот бугарски фолклор и да го поттикнеме неговиот развој денес“. Фестивалот е натпреварувачки: учествуваат играорни состави и школи за народни ора, како и вокални групи со бугарски народни песни. Целта е да се разбуди интерес за бугарскиот фолклор, да се развиваат врските меѓу составите и да се збогати репертоарот на аматерските состави.

Дупница · Адреса: парк „Рила“ · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа. Повеќе за објектот.

4. Национален фестивал-собир „Меѓу Рила и Верила – традиции за иднината – Крајници“

Собирот се одржува во јуни во с. Крајници, општина Дупница. Организатори се читалиштето и селската управа заедно со општината. На сцената излегуваат народни пејачи, играчи и музичари, кои се среќаваат со изведувачи од сите фолклорни области на Бугарија. Организаторите сакаат собирот да стане главен настан во културниот календар на селото и место каде што година по година се чуваат бугарското народно наследство и националната самосвест.

Дупница · Адреса: пл. „Бончук“, с. Крајници · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа.

5. Меѓународен фолклорен натпревар „Пауталија“

Натпреварот се одржува во втората половина на јуни на сцените на читалиштето „Братство 1869“ и на аркадата на плоштадот „Велбажд“. Го организира читалиштето со поддршка на Министерството за култура и општината. Се натпреваруваат солисти и состави во народното пеење, свирењето на народни инструменти (кавал, гајда, гадулка, тамбура, хармоника) и народното оро, а ги оценува жири од истакнати стручњаци за фолклор. Собира илјадници учесници од целата земја — градинки, училишта, читалишта и школи — и странски состави од соседните земји (Србија, Северна Македонија, Грција и други). Целта е да се зачува и развие бугарското народно творештво и да се даде сцена на младите изведувачи.

Ќустендил · Адреса: пл. „Велбажд“ · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа.

6. Празник на црешата

Празникот се одржува во еден викенд во втората половина на јуни и трае три дена. Програмата вклучува арт студија и работилници, натпреварувачки игри со цреши, изложба на цреши и производи од нив, ќустендилски црешов базар, улица на занаетите и свечени концерти, а Институтот за земјоделство – Ќустендил ги претставува сортите цреши што се одгледуваат во земјата и во регионот. Го организира општината, а празникот е запишан и во заедничкиот културен календар на проектот.

Ќустендил · Адреса: пл. „Велбажд“ · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа. Повеќе за објектот.

7. Меѓународен фолклорен фестивал „Сребрена пафта“

Годишен фестивал во Ќустендил, кој се одржува во последниот викенд од јули. Три дена се собираат 200–⁠300 изведувачи — фолклорни ансамбли, играорни и вокални групи од Бугарија, од Балканот и од Европа, како и од Мексико, Перу, Кипар, Грција и Србија. Го организираат читалиштето „Пауталија – 2008“, со раководител кореографот Валентин Кенов, и општината. Фестивалот не е натпреварувачки: целта му е да ги чува бугарските традиции и да му ја покаже на публиката народната уметност на други земји. Започнува со поворка по пешачката улица и големо оро во центарот; концертите се на отворено пред театарот и на пл. „Велбажд“.

Ќустендил · Адреса: бул. „Бугарија“ бр. 24 (пред театарот) · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа. Повеќе за објектот.

8. Голема Богородица — културен форум „Панагија“

Ова е официјалниот духовен празник на Ќустендил, посветен на Успение на Пресвета Богородица (15 август) и на местото на лебот во бугарската традиција. Се одржува секоја година од 2008 г. по иницијатива на општинскиот оддел „Култура и духовен развој“. На 14 август во село од регионот или во црковен двор мајстори пекари ги пренесуваат своите умеења на млади жени: девојките и жените жнеат класје, пеат обредни песни и го месат лебот со „нема“ вода, донесена во целосна тишина, и со света вода. На 15 август се изложени обредни лебови на читалишта и домаќинки од целиот регион, украсени со рељефни симболи — крстови, грозјови, сонца, цвеќиња, птици, рала. Свештеници од Ќустендилската епархија ја осветуваат водата и го извршуваат „Возношението на лебот“, по што осветениот леб се кршува и се раздава.

Ќустендил · Адреса: парк спроти црквата „Успение на Пресвета Богородица“ · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа. Повеќе за објектот.

9. Меѓународен фестивал „Балканска черга“

Тридневниот фестивал се одржува во викенд во средината или кон крајот на септември во с. Шишковци. Го организираат здружението „Роден крај“, читалиштето „3-ти март 1911“ и месната заедница. За разлика од вообичаените фолклорни натпревари, тој е посветен на занаетите, традиционалната кујна, бит и добрососедството меѓу балканските народи и собира стотици фолклорни групи, сликари, мајстори и готвачи од Бугарија, Србија, Северна Македонија и Грција. Чергата го симболизира преплетувањето на балканските традиции; секое издание има тема — изложба на автентични черги од Краиште, носии од почетокот на XX в. или ткаење на „черга од билки“. Има кулинарски натпревари („Зелникот на мајсторот“), дегустации на баници и пити, натпревар за најдобра домашна ракија, базар на занаети и вечерни концерти со ора.

Ќустендил · Адреса: пред месната заедница, с. Шишковци · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа.

10. Празник на ќустендилскиот зелник

Кулинарско-фолклорниот празник се одржува во с. Жабократ кон крајот на септември или на почетокот на октомври, по собирањето на жетвата. Го организираат читалиштето „Пробуда 1928“ и месната заедница со поддршка на општината; собира готвачи, читалишни дејци и фолклорни групи од целото Ќустендилско поле. За разлика од класичната баница, традиционалниот зелник тука има централно полнење, наречено „пражка“ или „седица“ (најчесто праз, штавел, лапад, спанаќ или кисела зелка, понекогаш со јајца и сирење), опкружена со концентрично завиткани кори со масло и сирење. На натпреварот се оценуваат вкусот, почитувањето на рецептата и умеењето при тенкото ширење на кората; има награди и за најавтентичниот, најтенкиот и најоригиналниот зелник и за најмладиот и најстариот мајстор. Програмата вклучува песни, ора и заедничка трпеза.

Ќустендил · Адреса: плоштадот пред читалиштето, с. Жабократ · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа.

14. Велигденски традиции во Градец

Празникот се одржува на отворено во април, околу Велигден по православниот календар, во дворот на Културно-образовниот центар во с. Градец, кој се претвора во музеј под отворено небо. Го организираат Градскиот музеј и општината во Крива Паланка. Деца, семејства и гости го избираат најубаво украсеното и најцврстото велигденско јајце, играат традиционални игри и слушаат музика — така најмалите учат што значат симболите на Велигден. Местото е украсено со велигденски симболи; по штандовите има предмети од рачна изработка, традиционална храна, скара и пијалаци. Многу од гостите ја посетуваат и блиската црква „Св. Никола“ и келијата на св. Јоаким Осоговски.

Крива Паланка · Адреса: двор на Културно-образовниот центар, с. Градец · Слободен пристап · преку денот · 1 час и 30 минути. Повеќе за објектот.

15. Осоговска вечер на старата градска песна

Вечерта се одржува во јули и е посветена на старата градска песна (староградска песна) и на градското наследство на Крива Паланка и на Осоговскиот крај. Изведуваат вокални и инструментални групи, пејачи на стари градски песни, ансамбли и артисти од Северна Македонија и Бугарија; автентичната сценографија, костимите и мотивите ја воскреснуваат атмосферата на старите градски собири. Летната сцена личи на амфитеатар и е украсена со староградски мотиви. Ја организираат културното друштво „Распеани паланчани“, Центарот за култура и општината во Крива Паланка.

Крива Паланка · Адреса: летна сцена на градскиот плоштад · Слободен пристап · навечер · 1 час.

18. Фестивал „Шопско село“

Фестивалот го претставува наследството на Шоплукот — обичаи, фолклор, занаети и кујна — и ги собира луѓето од двете страни на границата околу нивните заеднички корени. Посетителите го запознаваат шопскиот бит преку носии, занаети, стари рецепти и обичаи: има изложби на рачно и домашно изработени предмети, народни изведби, подготвување на традиционални јадења и музика. Го организираат Градскиот музеј и општината во Крива Паланка, а се одржува во исто време со Меѓународниот фолклорен фестивал „Св. Јоаким Осоговски“ (25–⁠28 август). Местото е уредено како вистинско шопско село, храната се готви во традиционални садови и по стар начин, а младите можат да се вклучат во тематски работилници што се менуваат со секое издание.

Крива Паланка · Адреса: крајбрежната лента на Крива Река до градскиот плоштад · Слободен пристап · навечер · 2 часа (во вечерните часови). Повеќе за објектот.

19. Фестивал „Шопска софра“

Фестивалот е посветен на традиционалната кујна, обичаите и бит на Шоплукот и се одржува на 8 октомври како дел од одбележувањето на Денот на ослободувањето на Крива Паланка. Локални домаќинки готват шопски јадења по стари рецепти, а гостите — меѓу нив многу странци дојдени за празникот на општината — вкусуваат од празничната и секојдневната трпеза; има и културна програма. Празникот е во етно механата „Воденица 3“ во селото Дурачка Река. На трпезата има сарма, сарамсаклии, лутеница, пинџур, ајвар, макало, зелник, баница и слатко — јадења што го зачувале својот карактер низ вековите.

Крива Паланка · Адреса: етно механа „Воденица 3“, с. Дурачка Река · Ограничен пристап · преку денот · 1 час и 30 минути. Повеќе за објектот.

20. Денови на културата

Деновите на културата се одржуваат во јуни и ги собираат најважните културни и уметнички настани во Кратово. Учествуваат локални творци, институции и здруженија, како и гости од земјата и странство: концерти, претстави, изложби, промоции на книги, народни изведби и работилници, од кои многу на автентични места во стариот градски дел, па посетителите истовремено ја гледаат старата архитектура и денешниот културен живот. Се одржува под покровителство на општината, на Домот на културата „Лазар Софијанов“ и на Министерството за култура. Преку настаните и објектите гостите ги запознаваат архитектурата, фолклорот, традициите и кујната на регионот — од старите умеења и зачуваното нематеријално наследство до современата уметност.

Кратово · Адреса: Градски плоштад, ул. „Павел Шатев“ бр. 10; Дом на културата „Лазар Софијанов“; музејското плато и други места · Слободен пристап · преку денот и навечер · околу 1 час и 30 минути дневно, три дена.

21. Меѓународен фолклорен фестивал „Разиграно Кратово“

Традиционалниот фестивал на народната музика, оро, носија и обичај е главниот настан на Деновите на културата во јуни. Собира фолклорни ансамбли од Северна Македонија и странство, со свечени поворки низ стариот градски дел, сценски изведби и претставување на традиционални песни, ора и носии. Целта му е да ги заинтересира младите за традиционалната култура и да ги зближи заедниците. Поворките и концертите минуваат покрај камените мостови, кулите и старите куќи на Кратово, а наоколу може да се вкусат традиционални кратовски јадења.

Кратово · Адреса: Градски плоштад, ул. „Павел Шатев“ бр. 10 · Слободен пристап · преку денот и навечер · 1 час и 30 минути дневно. Повеќе за објектот.

22. „Златни денови“

„Златни денови“ е дводневен празник во јули, кој го претставува Кратово како град со богато историско и културно наследство. Има концерти на познати национални и регионални изведувачи и на локални артисти, кои привлекуваат публика од целата земја и од странство и ги исполнуваат плоштадите на градот. Празникот го враќа животот во стариот градски дел, а гостите можат да ја разгледаат архитектурата на Кратово, кое често го нарекуваат најстар град на Балканот.

Кратово · Адреса: Градски плоштад, ул. „Павел Шатев“ бр. 10 · Слободен пристап · преку денот и навечер · 2 часа.

25. Празник на солта „Солнијада“ — „к’цана сол“

Празникот е посветен на „к’цана сол“ — здробена зачинета сол, локален специјалитет, карактеристичен за кратовската кујна. Се подготвува рачно, со внимателно одбрани состојки, по стара рецепта што се пренесува од колено на колено. На празникот се покажува како се прави к’цаната сол и како се става во традиционалните јадења, се претставуваат и други локални храни, а така се поддржуваат малите производители и кулинарскиот туризам. Се одржува на Митровден (Свети Димитрија, 8 ноември), кога во Кратово традиционално се подготвува к’цаната сол. Иницијатори се Центарот за карпеста уметност – Кратово и етно куќата „Шанчева“, каде што гостите можат да учествуваат во традиционалното подготвување и преку целата година, по претходен договор.

Кратово · Адреса: Етно куќа „Шанчева“, ул. „Скопска“ бр. 9 (и градскиот плоштад, ул. „Павел Шатев“ бр. 10) · Слободен пристап · преку денот и навечер · 2 часа. Повеќе за објектот.

Уште постојки

Празникот се одржува на почетокот на годината на стадионот во с. Џерман, општина Дупница. Го организираат читалиштето „Пробуда 1926“ – Џерман, општината и селската управа, за да го зачуваат и популаризираат бугарското народно наследство. Учесници од различни краишта на земјата претставуваат обичаи, обреди и маскенбални игри: кукерски маски, богато украсени костими и традиционална облека. Ѕвонењето на тешките ѕвона го исполнува селото — со него се брка злото и се посакуваат здравје, плодност и благосостојба во текот на годината. За време на поворката се изведуваат обредни сцени од различни фолклорни области на Бугарија.

Дупница · Адреса: стадион „Христо Ботев“, с. Џерман · Слободен пристап · програма преку денот и навечер · 1–⁠2 часа.

„Бадник“ е празникот на Бадниден и Божиќ во Крива Паланка. Се одржува со години на 6 јануари (по православниот календар) и спојува црковни обреди, народни обичаи и добротворност: делење бадникови пакети, избор на „кум“ на празникот, традиционална бадникова поворка, заедничка свечена трпеза и донаторска кампања за матуранти од семејства во нужда. Плоштадот и сцената се украсени со христијански симболи; се делат топла ракија, чај и посни пакети со традиционални специјалитети, а по штандовите има топли пијалаци и закуски и свири традиционална музика. Настанот е наутро, а попладне празникот продолжува по маалата, каде што се палат бадникови огнови. Го организираат општината и фондацијата „Со срце за Крива Паланка“.

Крива Паланка · Адреса: Градски плоштад, ул. „Св. Јоаким Осоговски“ · Слободен пристап · преку денот · 1 час и 30 минути.

Богојавление (Водици) на 19 јануари е голем црковен и народен празник во Крива Паланка, кој спојува црковни обреди, локални обичаи и гастрономско наследство. Главниот настан е празничната света литургија во катедралниот храм „Св. Димитрија“ и фрлањето на светиот крст во Крива Река од свештенството на Кумановско-Осоговската епархија. Следува „Пивтијада“, на која се подготвуваат и се претставуваат пивтија (ладно месно јадење во желе) и други автентични локални јадења, со бесплатен чај, варено вино и ракија и културна програма. Плоштадот и сцената се украсени, има штандови и дрвени куќички со топли пијалаци и пивтија. Доаѓаат многу луѓе. Го организираат општината и фондацијата „Со срце за Крива Паланка“.

Крива Паланка · Адреса: Градски плоштад, ул. „Св. Јоаким Осоговски“ · Слободен пристап · преку денот · 1 час и 30 минути. Повеќе за објектот.

„Сусурига“ е фестивал создаден во 2024 г., кој се одржува на Прочка (Неделата на прошката, февруари или март). Тој оживува стар локален обичај на Крива Паланка — палење на „сусурига“, обреден оган, симбол на прочистување, обновување и почеток на нов циклус. Името се среќава само во Крива Паланка и затоа паланчани го сметаат обичајот за свој. Програмата вклучува парада на маскирани групи од Крива Паланка, други општини и регионот, фестивал на групни и поединечни маски со обредни изведби и свечено палење на сусуригата на градскиот плоштад, со музика, ора и локални специјалитети. Учесниците празнуваат, пијат наздравици и бараат прошка еден од друг.

Крива Паланка · Адреса: Градски плоштад · Слободен пристап · преку денот · 1 час. Повеќе за објектот.

Меѓународниот детски фестивал се одржува во јули и е посветен на традициите, детското творештво и средбата на различни култури. Детски состави од Крива Паланка, Северна Македонија и странство се среќаваат, се спријателуваат и претставуваат песни, ора, носии и обичаи во поворки и на сцената. Фестивалот е инспириран од локалното оро „паланечка тројка“ и помага да се чува фолклорот на Осоговскиот крај и да се создаваат врски меѓу младите. Сцената е подготвена специјално за малите играчи, со реквизити, костими и традиционални предмети со кои наследството на предците оживува.

Крива Паланка · Адреса: ул. „Св. Јоаким Осоговски“ бр. 175 (пл. „Карпошово востание“) · Слободен пристап · навечер · 1 час и 30 минути. Повеќе за објектот.

Фестивалот го носи името на св. Јоаким Осоговски — покровителот на Крива Паланка, на когото му е посветен и Осоговскиот манастир — и го спојува духовното наследство, народната традиција и средбите со состави од други земји. Се одржува три дена, обично 25–⁠27 август (според заедничкиот културен календар — 25–⁠28 август), а по него следува храмовиот празник на светецот на 28–⁠29 август. Ансамбли од Крива Паланка, Северна Македонија и странство изведуваат традиционални песни и ора во носии, со свечени поворки, концерти и придружни настани. На градскиот плоштад е голема сцена, украсена со фолклорни елементи; секој ден поворките минуваат низ различни делови на градот, а гостите гледаат носии и изведби од многу земји и вкусуваат традиционална храна.

Крива Паланка · Адреса: Градски плоштад, ул. „Св. Јоаким Осоговски“ · Слободен пристап или по претходен договор · три вечери · 2 часа (навечер). Повеќе за објектот.

Празникот се одржува во септември и ги чува традициите на лозарството, гроздоберот и винарството — со векови важен дел од животот и егзистенцијата на Кратовскиот крај. Се оживуваат старите гроздоберски обичаи: се покажува како се бере и преработува грозјето по стариот начин, има дегустации на локални вина и домашни производи, изложби на традиционална храна и народни изведби. Го организираат средното училиште „Митко Пенџуклиски“ и Домот на културата „Лазар Софијанов“. Гостите ги гледаат гроздоберските обреди и локалните лозја и можат да вкусат кратовско вино од домашни визби, кое оди добро со кратовската пастрмајлија.

Кратово · Адреса: Градски плоштад, ул. „Павел Шатев“ бр. 10 · Слободен пристап · преку денот и навечер · 2 часа. Повеќе за објектот.

„Компиријада“ се одржува во октомври и е посветена на компирот — еден од карактеристичните земјоделски производи на Кратовскиот крај. Програмата вклучува претставување и дегустации на традиционални јадења со компири и други локални производи, кулинарски натпревари, изложби на земјоделски производи и музичка и културна програма. Го организираат општината, основното училиште „Кочо Рацин“, средното училиште „Митко Пенџуклиски“ и други локални институции; празникот ги поврзува старите знаења на земјоделците со современото претставување на локалните производи. Доаѓаат многу гости и учесници од други општини и од регионот, а покрај празникот може да се разгледаат и знаменитостите на стариот градски дел.

Кратово · Адреса: Градски плоштад, ул. „Павел Шатев“ бр. 10 · Слободен пристап · преку денот и навечер · 2 часа. Повеќе за објектот.