Старите градски куќи раскажуваат приказни
Целата датотека на каталогот „Старите градски куќи раскажуваат приказни“ можете да ја преземете тука -
Каталог „Старите градски куќи раскажуваат приказни“ (PDF, 13 MB)
Аудио водич за изложбата „Старите градски куќи раскажуваат приказни“ (македонски јазик)
Глас: Suze (RHVoice) – © UNICEF / ФЕИТ-УКИМ, CC BY-NC-ND 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/.
Предговор
Во втората половина на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век градовете на Централниот Балкан минуваат низ длабока трансформација – економска, административна и културна – и иако таа оставила траги во многу слоеви од животот, најопиплива е во градската средина и архитектурата. Овие траги не ги познаваат денешните граници. Мајстори-градители и резбари од Дебар го оставаат својот печат истовремено на таваните во Ќустендил, Крива Паланка и Кратово. Тогаш меѓу Бугарија и Северна Македонија не постои административна линија: занаетчиските традиции и семејните мрежи слободно се шират од двете страни на планинските премини. Старите градски куќи се материјалното сеќавање на таа епоха, што постоела пред картата да ги раздели врските создадени од самиот живот. Каталогот „Старите градски куќи раскажуваат приказни“ е реализиран во рамките на проектот CULTURAL heritage community and AttRactive all-sEAson tourism (CULTURAL AREA), со идентификациски број BGMK0200027, финансиран од програмата Interreg Бугарија – Северна Македонија 2021–2027. Проектот ги обединува општините Ќустендил, Дупница, Крива Паланка и Кратово околу заедничка цел: да го врати културното наследство во животот на луѓето и да го претвори во заеднички прекуграничен туристички ресурс.
Оваа публикација претставува обид за документирање на репрезентативни примери од градежниот фонд од деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век во четирите града. Зградите од овој период постепено го губат својот карактер и автентичност, а заедно со нив – и информациите што ги носат. Употребени се дигитални алатки – 3D снимања, фотографска документација и GPS координати – за зачувување на податоците за архитектурата, историјата на сопственоста и занаетчиските особености на објектите.
Разгледаните згради го одразуваат социјално-економскиот развој на соодветните градови во периодот по Ослободувањето, вклучувајќи ги вкусовите, градежните можности и културните влијанија што ја обликувале локалната градска средина. Индикативно е како европските архитектонски стилови – неокласицизмот и сецесијата – ги толкуваат локалните мајстори и како тие добиваат регионален карактер, различен и од нивните западноевропски узори и од балканската традиција.
Документирањето на овие згради станува неодложно, бидејќи голем дел од нив се загрозени или неповратно изменети, што бара итни конзерваторски напори за зачувување на нивното историско и културно значење. Каталогот е замислен како појдовна точка за истражувачи, експерти и институции посветени на заштитата на архитектонското наследство, а истовремено се стреми да го „отвори“ културното наследство на прекуграничниот регион Бугарија – Северна Македонија и да го привлече интересот на туристите.
Каталогот е организиран во два паралелни слоја. Првиот е хронолошки: зградите се распоредени во два раздела – Раздел А опфаќа преродбенски куќи од осумнаесеттиот и деветнаесеттиот век, следејќи ја логиката на балканскиот начин на живот и занаетчиската традиција; Раздел Б претставува згради од почетокот на дваесеттиот век, во кои европската архитектонска мода – сецесијата и раниот модернизам – се среќава со локалното градителско мајсторство. Вториот слој е тематски: секоја од претставените згради може да се прочита и како постојка на еден од трите патишта што го структурираат регионот – Патот на мајсторите, Патот на капиталот и Патот на идеите. Културните објекти врз кои е фокусиран каталогот не го исцрпуваат наследството на четирите општини, ниту претендираат на репрезентативност во статистичка смисла. Од зградите претходно идентификувани во четирите општини се избрани оние што истовремено исполнуваат три услови: носат препознатлив занаетчиски ракопис што ги поврзува со поширок регионален контекст; поткрепени се со доволно документирани биографии на сопствениците и градителите; и се зачувани во степен што овозможува архитектонско читање. Секоја зграда е документирана со адреса, GPS координати и информации за статусот и пристапот до неа, што овозможува каталогот да се користи истовремено како истражувачка алатка и како основа за прекуграничен туристички маршрут. За појасно следење на внатрешната логика на ова наследство, каталогот воведува аналитичка рамка што ги споредува објектите истовремено според неколку критериуми – период, социјален тип и припадност кон трите основни механизми на поврзаност во регионот: мајстори, капитал и идеи. Оваа рамка го дополнува раскажувањето, овозможувајќи му на читателот да ги види и одделните приказни и структурата што ги поврзува.
Автор на предговорот: Ани Истаткова
Историски контекст
Четирите општини зафаќаат компактен географски појас, пресечен од планински венци, но со векови поврзан со патишта од трајно стратешко значење. Античкиот пат Via Militaris, следејќи ја долината на Нишава и нејзините разгранувања кон долината на Вардар – заедно со подоцнежните османлиски патишта што го наследиле – одржува непрекината комуникација меѓу внатрешните балкански градови и бреговите на Егејското и Црното Море. Солун, Скопје, Ниш и Дубровник не се само географски точки – тие се половите меѓу кои со векови пулсира трговскиот и занаетчискиот живот на регионот. Оваа жива инфраструктура ја посведочуваат патописците од епохата: Феликс Каниц ја забележува густата мрежа од карвански патишта и живата трговска размена (Kanitz, 1995), додека Константин Јиречек ги опишува пазарите во Ќустендил и Дупница како дел од пошироки балкански мрежи (Ireček, 1974).
Токму оваа инфраструктура – патишта, пазари и занаетчиски мрежи – ја гради културната поврзаност на регионот. Таа не произлегува само од заедничкиот административен простор, туку од секојдневните врски меѓу луѓе, семејства и заедници.
Развојот на занаетите и трговијата по 30-тите години на XIX век ги создава условите за формирање градски слој што располага со ресурси и амбиции да нарачува нов тип живеалиште – такво што изразува општествен статус и културни стремежи (Алексиев, стр. 179; Namicev & Namiceva, 2013). Старите градски куќи во Ќустендил, Дупница, Крива Паланка и Кратово се материјалниот израз токму на оваа промена.
Овој нов тип живеалиште се одликува не само со архитектонски решенија, туку и со јасно структуриран внатрешен декоративен систем. Ентериерот на градската куќа од XIX век е изграден врз типологија на мотиви – геометриски, растителни и зооморфни – што се соединуваат во единствена композиција. Геометриските мотиви го организираат просторот преку симетрија, растителните мотиви внесуваат стилизирани елементи од природата, додека зооморфните мотиви се користат поскромно, како акценти (Namicev & Namiceva, 2015, pp. 343–349).
