Трансформации во градскиот пејзаж: од пазарот до фасадата
Промената во градската средина се одвива постепено. Во средината на XIX век градот е организиран околу пазарот, а домовите се интровертни – затворени кон улицата и свртени кон внатрешниот двор. Орнаментиката е претежно внатрешна и наменета за жителите на домот (Mavrodinov, 1965; Namicev & Namiceva, 2013).
Под влијание на европската архитектура оваа логика се менува. Новите згради почнуваат да покажуваат општествен статус преку своите фасади, со симетрија, орнаментика и стилски влијанија како неокласицизмот и сецесијата (Art Nouveau). Локалните мајстори ги прилагодуваат овие стилови, што води до разновидни и регионално специфични решенија (Tonev, 1947; Mavrodinov, 1965).
Промени во секојдневието: од „одајата“ до европската соба. Архитектурата одразува подлабока промена во начинот на живеење. Традиционалната соба („одајата“) постепено му отстапува место на нов тип ентериер, организиран околу мебел и предмети поврзани со европскиот начин на живеење. Фотографиите од епохата ја документираат оваа трансформација во облекувањето, однесувањето и семејните ритуали.
Овој процес не е еднороден: традиционалното и новото постојат истовремено, а промената се одвива со различна брзина кај различните општествени групи и градови (Todorova, 2004).
Регионалното културно наследство како заедничка историја
Опишаните процеси не се одделни приказни, туку делови од заедничко регионално раскажувачко ткиво. Мрежите на мајсторите-градители, трговијата и културните влијанија ги поврзуваат општините од двете страни на денешната граница. Старите градски куќи ги чуваат овие врски во својата архитектура и украса. Овој каталог има за цел да ги документира и протолкува како основа за идни истражувања.
Дебарската уметничка школа и нејзиното присуство во регионот
Меѓу занаетчиските мрежи што дејствуваат во овој контекст, Дебарската уметничка школа зазема посебно место. Настаната во западномакедонските населби Галичник, Гари, Лазарополе, Осој, Требиште и Тресонче, таа е позната и како Галичко-реканска или Мијачка школа – по името на локалните мајстори мијаци. Занаетот се пренесува по семејна линија, а одделните фамилии работат во определени географски области (Trayche, 1935; Hristov, 1931). Хронологијата на школата може да се проследи преку датираните иконостаси во регионот: Лесновскиот манастир (1814), „Св. Спас“ во Скопје (1824), „Св. Никола“ во Крушево (1831) и Бигорскиот манастир (1845). Тие откриваат постојан декоративен речник – лозница, акантов лист и розета, – кој подоцна се пренесува во ентериерите на градските домови (Aleksiev, стр. 181). Така преминот од сакралната кон световната средина се остварува без суштинска промена во орнаменталниот репертоар. Од 80-тите години на XIX век натаму декоративните програми во куќите добиваат сѐ поизразен световен карактер.
Оваа промена е дел од поширок процес на културна трансформација, поврзан со новата градска самосвест и индивидуализацијата на жителите (Aleksiev, стр. 187–188). Во разгледуваниот регион трансформацијата е најјасно видлива во орнаментиката на таваните: резбаните тавани во Ќустендил и Крива Паланка следат сличен композициски модел и орнаментален речник.
Дебарската школа не дејствува изолирано, туку како дел од широка мрежа на подвижни мајстори. Проследените родови линии во Ќустендилскиот регион (Gergova, 2017), како и биографиите како онаа на градителот на Емфиеџиевата куќа, покажуваат како движењето на луѓе и вештини создава заедничка културна хоризонтала. Оваа мобилност ја објаснува сличноста во декоративниот јазик на куќите од двете страни на денешната граница.
